ATEX-eisen voor afdichtingen in explosiegevaarlijke omgevingen schrijven voor dat mechanische afdichtingen zijn ontworpen, gecertificeerd en geïnstalleerd op een manier die ontsteking van explosieve atmosferen voorkomt. Dit geldt voor alle industriële installaties waar brandbare gassen, dampen, nevels of stofwolken aanwezig kunnen zijn. In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over ATEX mechanical seals, van zoneclassificaties tot certificering en revisie.
Welke ATEX-zones zijn relevant voor afdichtingen in industriële installaties?
Voor afdichtingen zijn de ATEX-zones 0, 1 en 2 (voor gassen en dampen) en zones 20, 21 en 22 (voor stof) relevant. Deze zones geven aan hoe vaak een explosieve atmosfeer aanwezig is, en bepalen welke categorie afdichting je mag toepassen. Hoe hoger het risico, hoe strenger de eisen aan de mechanical seal.
De zoneclassificatie is het startpunt voor elke keuze rondom afdichtingen in explosiegevaarlijke omgevingen. De indeling werkt als volgt:
- Zone 0 / Zone 20: Explosieve atmosfeer is continu of langdurig aanwezig. Dit zijn de gevaarlijkste omgevingen, zoals de binnenkant van opslagtanks of mengvaten.
- Zone 1 / Zone 21: Explosieve atmosfeer kan regelmatig optreden tijdens normale bedrijfsomstandigheden, bijvoorbeeld rondom pompen die brandbare vloeistoffen verwerken.
- Zone 2 / Zone 22: Explosieve atmosfeer treedt zelden op en dan slechts kortdurend. Dit zijn de meest voorkomende zones in de praktijk.
Voor pompen en roerwerken is zone 1 het meest gangbaar. De mechanical seal voor industriële toepassingen bevindt zich precies op het grensvlak tussen het proces en de buitenlucht, waardoor de afdichting een directe rol speelt in het voorkomen van lekkage van brandbare media naar de omgeving.
Aan welke technische eisen moet een ATEX-gecertificeerde mechanical seal voldoen?
Een ATEX-gecertificeerde mechanical seal moet voldoen aan de eisen van de Europese ATEX-richtlijn 2014/34/EU. Concreet betekent dit dat de seal geen eigen ontstekingsbron mag vormen, bestand moet zijn tegen de procesomstandigheden, en voorzien moet zijn van een geldige CE-markering met ATEX-aanduiding. De materialen, oppervlaktetemperatuur en constructie worden allemaal getoetst.
De technische eisen richten zich op drie hoofdgebieden:
- Oppervlaktetemperatuur: De seal mag tijdens bedrijf geen temperatuur bereiken die het aanwezige explosieve medium kan ontsteken. De maximale oppervlaktetemperatuur wordt uitgedrukt in een temperatuurklasse (T1 tot T6).
- Materiaalcompatibiliteit: Loopvlakmaterialen zoals siliciumcarbide, wolfraamcarbide of koolstof moeten bestand zijn tegen het medium en mogen geen statische lading opbouwen die een vonk kan veroorzaken.
- Constructieve integriteit: De seal moet lekvrij functioneren onder de opgegeven druk- en temperatuuromstandigheden, ook bij storingen of abnormale bedrijfscondities.
Naast de seal zelf spelen ook de seal support systems een rol. Een goed ontworpen spoelsysteem houdt de seal koel en voorkomt dat de oppervlaktetemperatuur de toegestane grens overschrijdt.
Wat is het verschil tussen ATEX-categorie 1, 2 en 3 voor afdichtingen?
ATEX-categorie 1 biedt het hoogste beschermingsniveau en is vereist in zone 0 en zone 20. Categorie 2 is bestemd voor zone 1 en zone 21, en categorie 3 voor zone 2 en zone 22. De categorie bepaalt hoeveel onafhankelijke beschermingsmaatregelen de afdichting moet hebben om veilig te functioneren, ook bij voorzienbare storingen.
In de praktijk betekent dit het volgende voor mechanical seals in ATEX-zones:
- Categorie 1: De seal moet veilig blijven, zelfs als twee onafhankelijke storingen tegelijk optreden. Dit vereist een zeer hoog ontwerp- en kwaliteitsniveau. Categorie 1 seals zijn relatief zeldzaam en worden alleen toegepast in de meest risicovolle situaties.
- Categorie 2: De seal moet veilig blijven bij één voorzienbare storing. Dit is de meest gebruikte categorie in de procesindustrie, chemische industrie en raffinaderijen.
- Categorie 3: De seal moet veilig functioneren onder normale bedrijfsomstandigheden. Dit is de minst strenge categorie en wordt toegepast waar explosieve atmosferen slechts zelden voorkomen.
Het is belangrijk om de juiste categorie te kiezen op basis van de vastgestelde zoneclassificatie van je installatie. Een categorie 3 seal in een zone 1 omgeving plaatsen is niet toegestaan en levert direct een veiligheidsrisico op.
Hoe wordt een mechanical seal getest en gecertificeerd voor ATEX-toepassingen?
Een mechanical seal wordt voor ATEX-certificering getest door een aangemelde instantie (Notified Body), die de constructie, materialen en prestaties beoordeelt aan de hand van de toepasselijke EN-normen. Na goedkeuring ontvangt de fabrikant een EU-typeonderzoekscertificaat, waarna de seal voorzien wordt van de ATEX-markering inclusief categorie, gasgroep en temperatuurklasse.
Het certificeringsproces omvat doorgaans de volgende stappen:
- De fabrikant stelt een technisch dossier op met ontwerptekeningen, materiaalspecificaties en berekeningen.
- Een Notified Body beoordeelt het dossier en voert fysieke tests uit, zoals temperatuurmetingen onder belasting en lekkagetests.
- Bij goedkeuring wordt een certificaatnummer toegekend dat op de seal en in de documentatie wordt vermeld.
- De fabrikant plaatst de ATEX-markering op het product, bijvoorbeeld: II 2G Ex h IIB T4 Gb.
Als gebruiker of inkoper is het verstandig om altijd het certificaatnummer te controleren en te verifiëren bij de betreffende Notified Body. Een ATEX-sticker alleen is geen garantie voor een geldig certificaat.
Wat zijn de gevolgen van het gebruik van niet-ATEX-gecertificeerde afdichtingen?
Het gebruik van niet-ATEX-gecertificeerde afdichtingen in explosiegevaarlijke omgevingen is wettelijk verboden en levert aanzienlijke risico’s op. Bij een incident ben je als bedrijf aansprakelijk, vervalt de verzekeringsdekking, en loop je het risico op stillegging van de installatie door de Arbeidsinspectie. Bovendien vergroot je de kans op een explosie of brand met alle gevolgen van dien.
De gevolgen zijn te verdelen in drie categorieën:
- Veiligheidsrisico’s: Een niet-gecertificeerde seal kan een ontstekingsbron vormen door wrijvingswarmte, statische elektriciteit of lekkage van brandbare media. Dit kan leiden tot brand of explosie.
- Juridische en financiële gevolgen: De ATEX-richtlijn is bindend Europees recht. Gebruik van niet-conforme apparatuur is een overtreding van de Arbeidsomstandighedenwet en kan leiden tot boetes, aansprakelijkheid bij schade en intrekking van vergunningen.
- Operationele gevolgen: Arbeidsinspecteurs kunnen bij een controle of incident de installatie direct stilleggen totdat de situatie is gecorrigeerd. De kosten van ongeplande stilstand zijn in de meeste industriële omgevingen aanzienlijk.
Kan een gereviseerde mechanical seal zijn ATEX-certificering behouden?
Een gereviseerde mechanical seal kan zijn ATEX-certificering behouden, maar alleen als de revisie wordt uitgevoerd conform de originele specificaties van de fabrikant en met goedgekeurde materialen. De reviserende partij moet kunnen aantonen dat de seal na revisie nog steeds voldoet aan de eisen van het originele certificaat. Willekeurige vervanging van onderdelen of afwijking van de originele tekeningen maakt de certificering ongeldig.
In de praktijk zijn er twee situaties:
- Revisie conform fabrieksspecificaties: Als alle loopvlakmaterialen, toleranties en onderdelen identiek zijn aan de originele uitvoering, en de revisie zorgvuldig gedocumenteerd is, blijft de ATEX-certificering van toepassing. Dit vereist vakmanschap en kennis van de originele tekeningen.
- Revisie met afwijkingen: Als onderdelen worden vervangen door niet-equivalente alternatieven, of als de geometrie van de seal wijzigt, vervalt de certificering. In dat geval is een nieuwe beoordeling nodig.
Het is verstandig om bij twijfel altijd de fabrikant of een specialist te raadplegen voordat je een gereviseerde seal in een ATEX-zone installeert. Documentatie van de revisie is daarbij geen optie maar een vereiste.
Hoe wij helpen met ATEX-gecertificeerde mechanical seals
Wij begrijpen dat de combinatie van ATEX-eisen en de dagelijkse druk van productieprocessen veel vraagt van je technische team. Daarom bieden wij concrete ondersteuning op elk punt van het proces:
- Advies over zoneclassificatie en categorie: We helpen je bepalen welke ATEX-categorie van toepassing is op jouw installatie en welke seal daarbij past.
- Levering van gecertificeerde seals: Vanuit ons magazijn van meer dan 200.000 producten leveren we ATEX-gecertificeerde mechanical seals voor vrijwel alle bekende merken en typen.
- Revisie met behoud van certificering: We reviseren mechanical seals conform de originele fabrieksspecificaties, zodat de ATEX-certificering geldig blijft. We documenteren elke stap van het revisieproces.
- Maatwerk engineering: Voor bijzondere toepassingen ontwikkelen we aangepaste oplossingen, inclusief de benodigde technische documentatie.
- Seal support systems: We leveren complete spoelsystemen op basis van het thermosyphon-principe, die bijdragen aan het beheersen van de oppervlaktetemperatuur van de seal.
Heb je vragen over ATEX-eisen voor jouw afdichtingen, of wil je weten of een gereviseerde seal nog voldoet aan de geldende eisen? Neem contact op met Qseals en we denken graag met je mee.
